Waarom ik in de jaren negentig voor het jodendom koos

Een werkstuk over convivencia werd het begin van een vraag die mij nog altijd vergezelt.

Een werkstuk over drie religies werd het begin van een vraag die me nooit meer heeft losgelaten.

In de jaren negentig studeerde ik aan de Universiteit van Amsterdam. Voor de werkgroep La España de la convivencia moest ik een werkstuk schrijven over het middeleeuwse Spanje, waar joden, christenen en moslims naast elkaar leefden. Bij die opdracht hoorde ook een persoonlijke vraag: welke van de drie religies sprak mij het meest aan?

Ik koos voor het jodendom. Dat betekende niet dat ik toen al alles van die traditie begreep, of dat ik christenen en moslims minder waardeerde. Het was de uitkomst van wat ik las en van de vragen die daardoor bij mij opkwamen. Nu ik mij opnieuw en veel intensiever in het jodendom verdiep, denk ik soms terug aan dat Amsterdamse werkstuk.

Samenleven betekende niet altijd vrede

Convivencia betekent samenleven. Het woord roept een boeiend beeld op van gemeenschappen die dicht bij elkaar leefden en elkaars taal, wetenschap, kunst en dagelijks leven beïnvloedden. Toch was het middeleeuwse Spanje geen ononderbroken tijdperk van harmonie. De verhoudingen verschilden per plaats en periode; naast uitwisseling bestonden ook ongelijkheid, druk en geweld.

Juist daardoor vond ik het onderwerp interessant. Als mensen met verschillende overtuigingen dezelfde straten delen, worden geloofsvragen concreet. Wat vraagt een religie van haar eigen gemeenschap? Wat verwacht zij van buitenstaanders? En wat gebeurt er wanneer mensen dezelfde teksten lezen, maar tot verschillende conclusies komen?

Goed zijn zonder joods te worden

Wat mij het eerst raakte, was de joodse opvatting dat je geen jood hoeft te worden om een rechtvaardig mens te zijn. Binnen een belangrijke joodse traditie kunnen ook rechtvaardige niet-joden deel hebben aan de komende wereld. Het jodendom kent bijzondere verplichtingen voor het joodse volk, maar verwacht niet dat de hele mensheid zich bekeert. De komende wereld is daarbij een begrip met verschillende joodse interpretaties; het is niet eenvoudigweg een ander woord voor de christelijke hemel.

Die gedachte gaf mij ruimte. Ik kon een religie bewonderen zonder te hoeven aannemen dat iedereen daarbuiten verloren was. Voor mijn werkstuk was dat een belangrijke reden om voor het jodendom te kiezen.

Toch ging het grootste deel van mijn verslag over een andere vraag: waarom erkennen joden Jezus niet als de beloofde messias? Ik wilde die vraag onderzoeken vanuit de teksten die joden en christenen allebei lezen, al leggen zij die verschillend uit.

Respect voor Jezus, een andere conclusie over de messias

Ik heb grote bewondering voor Jezus en voor veel van zijn onderricht, waaronder zijn aandacht voor barmhartigheid en kwetsbare mensen. Maar bewondering voor een leraar en erkenning van een messias zijn voor mij twee verschillende dingen. Mijn vraag was: wat zou er volgens de profeten gebeuren wanneer de messiaanse tijd aanbreekt?

Jesaja 11 spreekt over een nakomeling uit de lijn van Isaï, de vader van koning David. Het hoofdstuk verbindt rechtvaardig leiderschap aan een wereld vol kennis van God en aan het bijeenbrengen van de verstrooiden van Israël. Jeremia 23:5–6 spreekt eveneens over een rechtvaardige koning uit Davids lijn. In de joodse lezing waarop ik mij baseerde, gaat het dus niet alleen om iemands woorden of geestelijke invloed. Er worden ook herkenbare veranderingen in de wereld verwacht.

Daar lag mijn eerste grote bezwaar. Jesaja 2:2–4 en Micha 4:1–4 beschrijven een toekomst waarin volken hun geschillen beslechten en geen oorlog meer leren. Ik kan erkennen dat Jezus vrede onderwees. Maar ik kon niet zeggen dat die voorspelde wereldvrede tijdens zijn leven werkelijkheid werd. Oorlog en angst zijn niet verdwenen.

Mijn tweede bezwaar betrof de verzameling van het joodse volk. Jesaja 11:11–12 spreekt over het bijeenbrengen van de verstrooiden. Ezechiël 37:21–28 verbindt de terugkeer van het volk met eenheid, een davidische leider en Gods blijvende aanwezigheid onder hen. Dat geheel werd in de eerste eeuw niet zichtbaar voltooid. Hoe je latere gebeurtenissen ook duidt, de volledige profetische beschrijving is daarmee niet eenvoudig afgevinkt.

Ook de tempel speelde in mijn lezing een rol. Ezechiël beschrijft een heiligdom te midden van het volk. Tijdens Jezus’ leven stond de Tweede Tempel nog, maar die werd later verwoest. Vanuit de joodse verwachting van herstel was ook dit voor mij een reden om te zeggen: de verlossing waarop de profeten wijzen is nog niet voltooid.

Kan een tweede komst het antwoord zijn?

Een christelijk antwoord is dat Jezus bij zijn terugkeer zal voltooien wat bij zijn eerste komst nog niet gebeurde. Ik begrijp dat christenen de Hebreeuwse Bijbel samen met het Nieuwe Testament lezen en daarin één doorgaand verhaal zien.

Mijn werkstuk stelde een beperktere vraag: wat zou ik op basis van de Hebreeuwse Bijbel zelf als vervulling herkennen? Daarin vond ik geen duidelijke reden om iemand al als de messias te erkennen terwijl de aangekondigde vrede, verzameling en het herstel nog uitstaan. De gedachte dat dit later alsnog zal gebeuren nam mijn bezwaar daarom niet weg.

Ook Jesaja 53, het hoofdstuk over de lijdende dienaar, kwam in mijn onderzoek voorbij. Veel christenen lezen het in verband met Jezus. In joodse uitleg wordt de dienaar ook met Israël verbonden; elders in Jesaja wordt Israël uitdrukkelijk Gods dienaar genoemd. Dat er over dit hoofdstuk verschillende interpretaties bestaan, erken ik. Voor mij maakte het de nog onvervulde, zichtbare beloften over de messiaanse tijd niet ongedaan.

Een vraag die is gebleven

Mijn conclusie in de jaren negentig was niet dat Jezus geen wijsheid te bieden had. Ze was het dat ik hem, vanuit deze joodse lezing van de profeten, niet kon herkennen als degene die de messiaanse verwachtingen had vervuld. Ik kon christenen respecteren en tegelijk eerlijk zijn over mijn eigen conclusie.

Destijds was het een universitair werkstuk. Nu ik zelf joodse lessen volg, heeft die oude vraag een andere nabijheid gekregen. Ik lees aandachtiger, stel nieuwe vragen en ontdek hoeveel ik nog moet leren. Maar het begin herinner ik mij helder: in een werkgroep over drie religies raakte ik gefascineerd door een traditie die ruimte liet voor de rechtvaardige buitenstaander en mij uitnodigde de profeten opnieuw te lezen.

Misschien is dat wat goede studie doet. Ze geeft je niet alleen een antwoord in cijfers. Ze laat een vraag achter die, jaren later, nog steeds met je meereist.

Plaats een reactie